Systemy polityczne

Od końca lat 80. systemy polityczne w wielu państwach na całym świecie podlegają rewolucyjnym przekształ­ceniom. W Afryce, Azji, Europie i Ameryce Łacińskiej wiele dyktatur zaczęło ewoluować w stronę bardziej demokratycznych form rządów.

Jak daleko sięga historia, społeczeństwa zaw­sze potrzebowały jakiejś formy rządów, które stanowiłyby i egzekwowały zasady dotyczące całej społeczności. Jednak rządzeni często wy­rażali swój sprzeciw wobec władzy - jej funkcjom oraz zakresowi, w jakim może ona narzucać jed­nostkom określone sposoby postępowania.

W XIX wieku w wielu krajach zachodnich uwa­żano, że działanie rządów powinno ograniczać się do egzekwowania prawa i pilnowania porządku oraz obrony państwa przed agresją z zewnątrz. Klasyczna teoria liberalna głosiła, że „najlepszy jest taki rząd, który rządzi najmniej". Niektórzy wciąż tak twierdzą, lecz większość współczesnych rządów podejmuje działania mające na celu prze­ciwdziałanie problemom gospodarczym, społecznym i związanym z ochroną środowiska. 8

Jedna ze współczesnych form rządów, w której s instytucje państwowe odgrywają ważną rolę w życiu swych obywateli, oferując im różnorodne świadczenia, to tak zwane państwo opiekuńcze. Współcześnie w większości krajów istnieją jakieś elementy państwa opiekuńczego. Państwa te nie­koniecznie zapewniają świadczenia dla wszyst­kich, ale rząd interweniuje, na przykład w przy­padku konieczności zmniejszenia bezrobocia.

Kto rządzi?

Najbardziej znaną formą rządu jest administracja państwowa, w której skład wchodzą władze kra­jów, regionów, miast i wsi. Jednak organizacje i instytucje pozarządowe, takie jak przedsiębior­stwa, kluby i związki zawodowe również posiada­ją zasady postępowania, które egzekwowane są przez ich funkcjonariuszy według ustalonych zasad.

Anarchiści twierdzą, że państwowy system rzą­dów jest niesprawiedliwy, więc jednostki oraz do­browolne stowarzyszenia powinny we własnym zakresie regulować życie społeczne. Pod koniec XIX w. ugrupowania anarchistyczne okryły się złą sławą, usiłując obalać rządy przy użyciu przemo­cy. Zorganizowali między innymi zamachy na przywódców, takich jak William McKinley w Sta­nach Zjednoczonych i car rosyjski Aleksander II.

Skrajnym przeciwieństwem anarchizmu są takie formy władzy, jak totalitaryzm i autorytaryzm, w których rząd dyktuje zasady wszelkich działań społecznych, grożąc użyciem siły w stosunku do każdego, kto się im nie podporządkuje. Kiedy wła­dza skoncentrowana jest w rękach jednej osoby, rządy takie nazywamy, zależnie od ustroju poli­tycznego danego państwa, dyktaturą lub monar­chią absolutną. Gdy władza spoczywa w ręku małej grupy ludzi, system nazywamy oligarchicznym. Faszystowskie Niemcy pod rządami Adolfa Hitlera, Hiszpania pod rządami generała Franco, czy Zwią­zek Radziecki w okresie dyktatury Stalina to przy­kłady państw totalitarnych.

Pomiędzy tymi dwoma skrajnościami sytuują się systemy pluralistyczne i liberalne, w których działa i administracja państwowa, i organizacje pozarządowe, nawzajem na siebie wpływające. W społeczeństwach pluralistycznych nacisk kła­dzie się na wolność jednostki, a władza rządu ogra­niczona jest obowiązującym prawem.

Socjalizm kontra kapitalizm

Niektóre rządy kierują się założeniami socjalizmu, który głosi, że pod kontrolą państwa powinny znaj­dować się główne gałęzie przemysłu i usług. Inne rządy stosują reguły kapitalizmu, gdzie większość przedsiębiorstw produkcyjnych i usługowych jest własnością zarządzających nimi osób prywatnych lub spółek. W większości krajów europejskich panuje system kapitalistyczny, jednak z elementa­mi państwa opiekuńczego, którego koncepcja wywodzi się z idei socjalistycznych.

Demokracja

Demokracja jest formą rządu, w której władza zwierzchnia należy do obywateli. Jest ona przez nich sprawowana za pośrednictwem urzędników, którzy są mianowani lub wybierani.

Pierwsze rządy posiadające cechy demokracji istniały w niektórych greckich miastach-państwach w IV wieku p.n.e. Chociaż ani niewolnicy, ani ko­biety nie mogli głosować, rządy w tych miastach można w uproszczeniu nazwać systemem demo­kracji bezpośredniej. Wszyscy wolni mężczyźni będący obywatelami miasta gromadzili się, aby wspólnie podejmować decyzje. Taki sposób postę­powania byłby praktycznie niemożliwy we współ­czesnym państwie i został zastąpiony przez demo­krację pośrednią, czyli system przedstawicielski. Rządy sprawują przedstawiciele wybrani przez wyborców, przed którymi są oni odpowiedzialni.

Demokracja w większości krajów w Europie i na świecie jest oparta na trójpodziale władzy, która sprawowana jest przez niezależne, choć powiąza­ne ze sobą, instytucje. Są to władza ustawodawcza (która stanowi prawo), wykonawcza (która je egze­kwuje) i sądownicza (sądy).

W tym systemie ani organy władzy wykonaw­czej , ani ustawodawczej nie powinny mieć prawa do ingerencji w decyzje sędziów. Niezależność trzech rodzajów władz jest zapewniana między in­nymi przez zmianę przedstawicieli władz ustawo­dawczej i wykonawczej w trakcie wolnych wybo­rów. Musi także istnieć dysponująca realną siłą, sprawna opozycja reprezentująca ludzi o odmien­nych poglądach od ekipy rządzącej.

Do innych ideałów demokracji należą rządy prawa. Oznacza to dla obywateli wolność od samo­wolnego aresztowania i zapewnienie sprawiedli­wego procesu. Należą do nich także wolność poglą­dów i słowa, wolność zrzeszania się i prawne ograniczenia samowoli władzy.

Ogólnie rzecz biorąc, demokracje zachodnie przyjęły jeden z dwóch modeli rządów demokra­tycznych - system prezydencki, jak to ma miejsce w Stanach Zjednoczonych, lub system parlamen­tarny - taki jak w Wielkiej Brytanii, Niemczech czy Hiszpanii. Cechą charakterystyczną systemu prezydenckiego jest to, że prezydent jest odpo­wiedzialny za władzę wykonawczą i bezpośrednio kieruje pracami rządu.

Amerykański system prezydencki

W Stanach Zjednoczonych często zdarza się sytu­acja, że zostaje wybrany prezydent z partii repu­blikańskiej, a większość w obu izbach Kongresu uzyskuje partia demokratyczna lub odwrotnie. W takim systemie konieczny jest kompromis mię­dzy władzami ustawodawczą i wykonawczą, nawet kiedy prezydent należy do partii posiadającej więk­szość w obu izbach Kongresu.

Amerykański system prezydencki charakteryzu­je się nie tylko trójpodziałem władz, ale także po­działem na rząd federalny i rządy poszczególnych stanów. Stany Zjednoczone są federacją, w której poszczególne rządy 50 stanów posiadają preroga­tywy niezależne od uprawnień władz federalnych.

Demokracja parlamentarna

Główną cechą charakteryzującą demokrację par­lamentarną jest to, że władzy wykonawczej nie sprawują bezpośrednio ludzie wyłonieni w wybo­rach, tak jak w systemie prezydenckim. Zamiast tego, rząd tworzony jest na podstawie porozumie­nia liderów jednej lub kilku partii reprezentowa­nych w zgromadzeniu ustawodawczym, tak aby miał on poparcie większości parlamentarnej i mógł ustanawiać prawa na podstawie głoszonego przez siebie programu.

Niektóre demokracje parlamentarne są republi­kami, na których czele stoi najczęściej prezydent (Polska, Niemcy czy Austria) lub monarchiami konstytucyjnymi (Wielka Brytania, Szwecja czy Japonia). Jednak najważniejsza różnica między tymi rodzajami rządów polega na rodzaju rów­nowagi między władzą ustawodawczą a wyko­nawczą. Istnieją systemy wielopartyjne, w których w parlamencie zasiadają przedstawiciele kilku głównych partii, z których jedna lub więcej two­rzą rząd, tak jak w Polsce, i systemy dwupartyjne, gdzie rządy sprawuje jedna z dwóch głównych par­tii reprezentowanych w parlamencie, tak jak w Wielkiej Brytanii. W obydwu przypadkach wła­dza wykonawcza zależna jest od poparcia więk­szości parlamentarnej. W Polsce mamy właściwie do czynienia z systemem prezydencko-parlamen­tarnym, ponieważ prezydent dysponuje własnymi kompetencjami wobec rządu.

Konstytucje

Każde niemal państwo ma swoją konstytucję -zbiór podstawowych przepisów, na podstawie któ­rych sprawowane są rządy. Najstarszą spisaną kon­stytucją, wciąż jeszcze obowiązującą, jest konsty­tucja Stanów Zjednoczonych Ameryki. Została uchwalona w roku 1787, a od tego czasu wprowa­dzano do niej kilkukrotnie poprawki.

Przykładem innej spisanej konstytucji jest na przykład konstytucja australijska. Ogłoszono ją 1 stycznia 1901 roku, kiedy sześć oddzielnych kolo­nii brytyjskich połączyło się, formując Związek Australijski - do dziś jest to oficjalna nazwa tego kraju. Konstytucja australijska określa uprawnienia parlamentu federalnego - władzy ustawodawczej. w której skład wchodzą Izba Reprezentantów i Se­nat. W konstytucji znajduje się stwierdzenie, że monarcha brytyjski, który jest oficjalnie głową pań­stwa, ma prawo wyznaczyć gubernatora reprezen­tującego jego interesy.

Spośród nowoczesnych państw tylko Wielka Brytania nie posiada spisanej konstytucji. Przepisy określające uprawnienia i obowiązki rządu znaj­dują się w wielu osobnych dokumentach, takich jak tzw. Wielka Karta Swobód, a także są określa­ne przez zwyczaje i precedensy prawne, z których niektóre powstały setki lat temu.